HitsMap

Renaissance in Nederland

In Nederland was de Renaissance geen zaak van een koning, maar van de steden. Tussen 1500 en 1635, zonder hof en zonder paleis, gaven de kooplieden van Holland, Friesland en Gelre zichzelf stadhuizen, waaggebouwen, nieuwe kerken en trapgevels van baksteen en witte natuursteen — een eigen stijl, de Hollandse renaissance. Dit is de atlas van haar 400 plekken, werken en figuren.

Waarom Nederland een eigen Renaissance heeft

Elders in Europa lees je de Renaissance af aan de kastelen van vorsten. Hier is de vorst afwezig of bestreden: Karel V en daarna Filips II regeren van ver, en vanaf 1568 komen de gewesten in opstand. De Opstand en de geboorte van de Republiek maken van de Nederlandse Renaissance een burgerlijke zaak. Het zijn de magistraten van Leiden, Haarlem of Franeker die opdracht geven; het zijn gilden, weeshuizen en schutterijen die bouwen.

Het resultaat is een land waar het typische renaissancemonument geen paleis is, maar een stadhuis, een waag, een hofje of een koopmanshuis. De vormentaal kwam uit Italië via Antwerpen, met de prenten van Vredeman de Vries en Cornelis Floris; zij werd vertaald in rode baksteen, kalksteen, voluutgevels en speklagen — de Hollandse renaissance van Lieven de Key en Hendrick de Keyser.

De periode eindigt rond 1635: wanneer Rembrandt zich in Amsterdam vestigt, heeft de Nederlandse Renaissance haar werk gedaan en begint de Gouden Eeuw. HitsMap stopt op die drempel.

Renaissance-Nederland in zeven gebieden

Amsterdam — de stad van Hendrick de Keyser: Zuiderkerk, Westerkerk, Munttoren, Oost-Indisch Huis.
Noord-Holland — Haarlem (Vleeshal, stadhuis), Hoorn, Enkhuizen, Alkmaar: het rijk van de Zuiderzee.
Zuid-Holland — Leiden, Delft, Den Haag, Dordrecht, Gouda: het hart van de Republiek en het graf van Willem van Oranje.
Utrecht — de Paushuize van Adrianus VI, Slot Zuylen, de Utrechtse caravaggisten.
Gelderland & Overijssel — Deventer, Kampen, Zwolle, Zutphen, Arnhem: de Hanzesteden aan de IJssel.
Friesland & Groningen — Leeuwarden, Franeker, Bolsward, Groningen: de Renaissance van het Noorden.
Zeeland & Brabant — Middelburg, Veere, Zierikzee, Breda, Bergen op Zoom: de zee en de grens.

Acht ingangen tot de atlas

Kastelen en woonhuizen — 47 plekken, van het Markiezenhof in Bergen op Zoom tot de trapgevels van Amsterdam.
Kerken — 71 plekken: de grote gotische kerken die in de Renaissance werden voltooid, de eerste kerken gebouwd voor de gereformeerde eredienst, de vorstelijke grafmonumenten.
Monumenten — stadhuizen, waaggebouwen, poorten, torens: 77 plekken.
Schilderijen — 88 werken, van Lucas van Leyden en Jan van Scorel tot de Haarlemse maniëristen en de Utrechtse caravaggisten.
Beeldhouwwerken — 18 werken: Colijn de Nole, Hendrick de Keyser, Adriaen de Vries.
Figuren — 82 figuren: Erasmus, Willem van Oranje, Hugo de Groot, Clusius, Goltzius, Judith Leyster.
Musea — 17 musea die de Nederlandse Renaissance bewaren, van het Rijksmuseum tot het Fries Museum.
Tuinen — de Leidse Hortus (1590), de Prinsentuin in Groningen, de kasteeltuinen.

Steden waar je de Renaissance te voet bezoekt

Amsterdam · Utrecht · Leiden · Haarlem · Delft · Den Haag · Hoorn · Deventer · Kampen · Groningen · Leeuwarden · Breda

De Nederlandse Renaissance begrijpen

Zes figuren om de draad vast te houden

Erasmus, de vorst der humanisten, geboren in Rotterdam · Willem van Oranje, de Zwijger, vermoord in Delft in 1584 · Hendrick de Keyser, de bouwmeester van Amsterdam · Lucas van Leyden, de eerste grote schilder van het Noorden · Hendrick Goltzius, de virtuoze graveur van Haarlem · Carolus Clusius, de botanicus die in Leiden de eerste tulp liet bloeien.

→ Alle renaissanceplekken van Nederland op de kaart

323 pagina's in het Nederlands. De rest van de atlas is in het Frans — ga naar de Franse versie.