Monumenten van de Renaissance in Nederland

In Nederland is het renaissancemonument geen paleis en geen kathedraal: het is een stadhuis, een waag, een poort, een Latijnse school. Tussen 1528 en 1635 bouwen de magistraten van de handelssteden in baksteen en witte natuursteen de huizen van hun macht, en trekken de ingenieurs van de prins stervormige vestingen. HitsMap telt er 77.

Vier families van monumenten

De stadhuizen. Het stadhuis is het echte paleis van Nederland. In Leiden is de gevel van 1597 door Lieven de Key aan de Breestraat de langste renaissancegevel van het land — en het enige wat overeind bleef na de brand van 1929: het Stadhuis van Leiden. In Delft herbouwt Hendrick de Keyser in twee jaar (1618-1620) het afgebrande Stadhuis, rondom de middeleeuwse toren Het Steen, die hij liever omhult dan sloopt. In Friesland wedijveren twee kleine steden: Franeker (1591-1594), dubbele trapgevel, achtkantige toren en Vrouwe Justitia op de top; Bolsward (1614-1617), een gevel vol zuilen en cartouches, ontworpen door een schrijnwerker die burgemeester werd, Jacob Gysberts. Eerder al bekroont Den Haag (1564-1565) zijn stadhuis met vijf Deugden zonder dat men weet wie het tekende, en zet Nijmegen (1554-1555) achttien bustes op zijn frontons. In Kampen bewaart de Schepenzaal de schouw die Colijn de Nole tussen 1543 en 1545 in Utrecht hakte en per schip over de IJssel liet komen. In Leeuwarden zet de Kanselarij (1566-1571), gebouwd voor het Hof van Friesland, negen beelden op haar topgevel, de Voorzienigheid bovenaan.

De waaggebouwen en hallen. Eerlijk wegen was een erezaak: de steden zetten er hun beste bouwmeester op. Deventer (1528) bezit de oudste bewaarde waag van het land; Enkhuizen (1557-1559) zet vijf Deugden op zijn kroonlijst; Alkmaar maakt in 1582-1583 van een gasthuiskapel een waag; Haarlem (1594-1598, Lieven de Key) kleedt zich in Naamse steen; Leeuwarden (1596-1598) weegt tot 1880 de Friese boter en kaas; Hoorn (1609) is van Hendrick de Keyser; in Amsterdam wordt de Sint-Antoniespoort van 1488 in 1617 een waag. De Vleeshal van Haarlem (1602-1603), met haar ossenkoppen, is het manifest van De Key; het Goudkantoor in Groningen (1635), een belastingkantoor met schelpen boven de vensters, sluit de periode af.

De poorten en torens. Een stad die zich veilig voelt, versiert haar verdediging. In Amsterdam bekroont De Keyser de Montelbaanstoren in 1606 en de Munttoren in 1619-1620; in Sneek krijgt de Waterpoort van 1492 in 1613 haar renaissancedecor; in Kampen vernieuwt Thomas Berendtsz de Cellebroederspoort in 1617; in Enkhuizen sluit de Drommedaris (1540) de haven af; in Gorinchem is de Dalempoort (1597) de enige van de vier poorten die overbleef.

De vestingen en de huizen van kennis. Italië bracht het bastion. Fort Rammekens (1547), getekend door Donato de Boni voor Maria van Hongarije, is het oudste bewaarde zeefort van West-Europa; Willemstad (1583-1587), gewild door Willem van Oranje, tekent een zevenhoek waarvan elk bastion de naam van een gewest draagt; Bourtange, in Groningen, is de andere ster van de Opstand. De stad die zich versterkt, leert ook: de Latijnse School van Nijmegen (1544-1545), de Librije van Zutphen (1561-1564) met haar geketende boeken, het Elisabeth Weeshuis in Culemborg (1560), het eerste weeshuis van het land dat als zodanig werd gebouwd.

Waar je op moet letten

• De topgevel: trapgevel op de stadhuizen, dubbel in Franeker en Naarden; het beeld dat hem bekroont — Justitia, de Voorzienigheid, de Neptunus van Zierikzee — vertelt het programma van de magistraat.
• De ingevoerde steen: Naamse steen aan de Waag van Haarlem, Gobertange aan de Hoofdtoren van Hoorn en aan het Stadhuis van Bergen op Zoom (gevel van 1611). Een stad die haar steen van ver laat komen, toont haar rang.
• De opschriften: „God regiert al anno 1601" in Naarden, „Vigilate et orate 1614" op de Hoofdwacht van Zwolle, „Date Caesari" op het Goudkantoor. Het burgerlijke monument spreekt.
• Omhulsel en kern: bijna al deze gebouwen kleden een ouder lichaam aan — een poort van 1488, een kapel, of drie middeleeuwse huizen achter één gevel van Lieven de Key (het Gemeenlandshuis van Rijnland, Leiden, 1598).

Verder lezen

Het type begrijpen: Stadhuizen en waaggebouwen: de paleizen van de kooplieden. Waarom de macht bij de stad ligt: Renaissance zonder koning. Steden om te doorkruisen: Leiden, Haarlem, Deventer, Leeuwarden. De andere ingangen van de atlas: Kastelen en woonhuizen, Kerken, Schilderijen, Beeldhouwwerken, Figuren, Musea, Tuinen — en de stam: Renaissance in Nederland.