De Renaissance, stad voor stad
Renaissance in Utrecht
Utrecht is de kerkstad van Nederland — zetel van het enige bisdom van het land — en de Renaissance komt er vroeg binnen: de Paushuize, vanaf 1517 gebouwd voor de latere paus Adrianus VI, is een van de oudste bewaarde renaissancegebouwen boven de grote rivieren. Dan volgen de Beeldenstorm van 1566, de Reformatie van 1580, en een schildersschool die uit Rome eerst Italië en daarna Caravaggio meebrengt.
Het huis van de paus en de stadsmetselaar
Begin op het Pausdam. De Paushuize (1517-ca. 1523) werd gebouwd voor Adriaan Florisz Boeyens, zoon van een Utrechtse ambachtsman, leermeester van Karel V, in 1522 tot paus gekozen als Adrianus VI — en al in 1523 gestorven zonder er ooit te hebben gewoond. Zijn vensters en verhoudingen tonen hoe de nieuwe smaak bescheiden binnenkwam in een nog gotische stad. Vijfentwintig jaar later zet de stadsmetselaar Willem van Noort, in 1540 benoemd, op het stadhuis een gevel met pilasters en antieke verhoudingen: een van de eersten die boven de grote rivieren vloeiend de taal van de Renaissance sprak.
De kerken en de datum 24 augustus 1566
Utrecht lees je daarna in zijn kerken, aan wat zij verloren. De Geertekerk, bij de oude zuidelijke wallen, was een van de eerste die de Beeldenstorm trof, op 24 augustus 1566. De Domkerk, de enige echte gotische kathedraal van de Noordelijke Nederlanden, onderging dezelfde golf, werd in 1580 protestants en verloor in de storm van 1674 haar schip — vandaar de leegte van het Domplein tussen koor en toren; het koor bewaart de cenotaaf van bisschop Joris van Egmond, gestorven in 1559. Zijn kloostergang, de Pandhof, is gotisch (ca. 1390-1440) en de kruidentuin een reconstructie uit 1972. De Jacobikerk bewaart twee gedateerde ijkpunten uit het prille begin van de eeuw: een orgelkas uit 1509 van Gerrit Pietersz en de resten van een renaissance-koorhek dat in Antwerpen bij Jan de Clerk werd besteld. De romaanse Nicolaïkerk zag haar zuidtoren in 1586 verhoogd voor een beiaard.
De gracht, het slot, het dwangkasteel
De Oudegracht is de handelsmotor van de stad: een gracht op twee niveaus, werven op waterhoogte en meer dan 700 werfkelders, gewelfde kelders waar de waar werd opgeslagen zonder naar de straat te hoeven — in volle werking in de 16de en 17de eeuw; de stadskastelen Oudaen en Drakenburg langs het water zijn middeleeuws, geen Renaissance. Ten noorden van de stad, aan de Vecht, vertelt Slot Zuylen de overgang van burcht naar woonhuis: de donjon in 1422 gesloopt, rond 1520-1522 herrezen als hoofdgebouw met trapgevel, hoektorens en kantelen die versiering werden. Van het Spaanse kasteel Vredenburg, na 1528 door Karel V gebouwd, rest niets: Trijn van Leemput leidde in 1577, zegt de overlevering, de vrouwen van de stad naar de sloop ervan.
Wat de musea van dit Utrecht bewaren
Het Centraal Museum, in het voormalige Agnietenklooster, bezit de grootste collectie Utrechtse meesters ter wereld: Jan van Scorel, terug uit Rome waar hij Adrianus VI diende, met het drieluik van de [Intocht van Christus in Jeruzalem →](ca. 1526) en de friezen van de*[Jeruzalemvaarders →], de eerste groepsportretten van het Noorden; het [portret van Adrianus VI →]naar zijn prototype; de[overlevenden van de Utrechtse beeldhouwkunst →] van vóór 1566; de maniëristen Wtewael en Bloemaert; en ten slotte de drie leerlingen van Bloemaert die rond 1620 uit Rome terugkeerden met het licht van Caravaggio — Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen. Museum Catharijneconvent brengt de christelijke kunst van beide kerken samen: de Man van Smartenvan Geertgen tot Sint Jans, het portret van bisschop[Joris van Egmond →]* door Scorel, de altaarstukken die 1566 overleefden. Nog twee figuren: Anthonis Mor, rond 1517 in Utrecht geboren, leerling van Scorel en portrettist van Karel V en Maria Tudor; Anna Maria van Schurman, de ster van Utrecht, in 1636 de eerste vrouw die colleges aan de universiteit mocht volgen — achter een gordijn.
Voor je vertrekt
Het verhaal van de stad — het bisdom, de Reformatie, het caravaggisme — staat op de pagina van het gebied: Utrecht, van kromstaf tot palet. Om de leeggehaalde kerken te begrijpen: De Beeldenstorm van 1566; voor de schilders: Schilderen vóór de Gouden Eeuw. De andere steden: Amsterdam, Leiden, Haarlem — en de stam: Renaissance in Nederland.